X
تبلیغات
کانون گردشگری بازنشستگان آموزش وپرورش - بش قارداش

این تفریح گاه  آنگونه که بایدوشایدمعرفی نشده مورداستقبال تمامی بجنورد هادرطول سال می باشدومسافرانی که به این شهرمی آینداگراین مکان به آن هامعرفی شودازچادرزن درحاشیه بلواروپارک هاخودداری می کنندوشبی زیباوفرحبخش رابه روزمی رسانند

(1-پاپلي يزدي ،دكترمحمدحسين ،فرهنگ آباديهاومكانهاي مذهبي كشور،ص101. )

پيشينه تاريخي

آنچه مسلم است اينكه بش قارداش باچشمه هاي هميشه جوشان وچنارهاي سايه گسترش ،قدمتي ديرينه دارد.طبق يك نظريه،قدمت آن به زمان «پارت »هابازمي گردد.پيش ازاسلام دراين محل ،احتمالاعبادتگاه ياآرامگاه موبدان كيش زرتشتي قرارداشته ودردوران پارتهابه سبب اقامت چهارمغ(1)دربجنوردقديم ،اين شهر

به «چهارمغان »شهرت يافته است.مطابق اسنادموجودآب چشمه بش قارداش كه شهر«چرمغان »رامشروب مي نموده نيزبه رودخانه «چرمغان»معروف است .براثردگرگوني هاي آوائي «چهارمغان »به «چرمغان» و«جرمغان»تغييرشكل داده است .دركتاب سفرنامه اول خراسان، نيزنام رودخانه «چهارمغان »ثبت شده است.

«رودخانه چهارمغان منبعش ازبش قارداش ،ازجنوب به سمت بجنوردجاري وازمشرق به شمال رفته »وجودگورهاي زرتشتيان كه تاسال 1335دراطراف موجودبوده ويك ازمحققان نيزازآن بازديدكرده است ،مي توانددليلي برتائيداين نظرباشد(3).

 

(1-مغ ،فردي ازقبيله مغان ،موبدزرتشتي بطوراعم،فرهنگ معين ،ص4248.

2-ناصرالدين شاه ،سفرنامه اول خراسان،ص 350.

3-به نقل ازمقاله منتشرنشده مرحوم آقاي هوشنگ شادلو.)

 

                                                                                             

وجه تسميه

       طبق گفته معمرين بجنوردي ،درزمان مغول پنج نفرازاهالي درشكافهاي كوه توانسته اندبراي مدت زيادي باسپاه مغول بجنگندوبالاخره كشته شدندوبه اين سبب اين محل به«بش قارداش»معروف شده است.گوياقبوراين پنج نفرنيزدرمجاورت آرامگاه قراردارد.

باورودهلاكوخان به بجنوردواسكان طايفه ترك زبان «گرائيت »يا«گرايلو»دراين شهرستان ،چون تصورمي رفته اين پنج نفربرادربوده اند،اين محل به بش قارداش مشهورگرديده است .طبق نظريه ديگري بش قارداش اطلاق به «پنچ غارسنگي » كه ازدهانه آن آب بيرون مي ريزد.

  تاپيش ازبناي آرامگاه فعلي ،بقعه اي قديمي دراين مكان وجودداشته كه ناصرالدين شاه نيزدرسفرنامـه اش به آن اشاره مي كندوحكـم بازسازي آن رامي دهد:«گنبدي بودكه تمام خراب شده وهمان گردي زيرش باقي ونمايان بودكه آنجامشهوربه بش قـارداش(پنج برادر)است .كردهاي شادلوسكنه اين جاها،خيلي اعتقادبه اين پنج برادردارند،به سهام الدوله حكم شد،گنبدتازه اي سرمقبره آنهاازنوبسازد».(1)وباتوجه به تاكيدسردارمفخم كه «احدي ازانبياءياازذريه اولياءمعصومين مدفون نيست »مي رساندكه دراين محل بقعه اي وجودداشته كه درسال 1300هجري قمري نيزبه «بش قارداش »معروف بوده ،بنابراين نظريه پنج غارسنگي ضعيف مي نمايد.به احتمال قوي دراين محل علاوه برچهارمغ،پنج سرداريامبارزمدفونند.

بناي بش قارداش (2)

درشرق استخركه آب آن اززيركوهي به بلنداي 30مترباديوارهاي صاف مي جوشد،بناي بقعه اي نمايان است كه شامل يك اطاق (80/5*80/5متر)دروسط ودواطاق هريك به طول 4وعرض 10/3متراست .سه ايوان درجلواطاقهاباكاشي كاي هاي بسيارزيباوشفاف وچهارگلدسته به ارتفاع 23/12مترازكف بناوگنبدي باكاشيهاي نيلي به ارتفاع 80/11متر،نماي خارجي اين بقعه راتشكيل مي دهند.«فرم مناره هاباستونهاي آرامگاه (ته ستون ،بدنه ستون،سرستون)درهيچيك ازآثارمعماري ايران مشاهده نشده وصرفابه دست هنرمندان بجنوردي ساخته شده است.»(3)طول ايوان مياني ازبقيه بزرگترومرتفع تربوده وطول آن 80/5وعرض آن 40/4مترودوايوان طرفين به اضلاع 60/3*04/4مترمي باشند.ديوارهاي حائل بين ايوانها90/1مترقطردارندودورابط به عرض 20/1مترايوانهارابه يكديگرمتصل مي سازند.ايوانهاي بقعه بوسيله پله هاي طويلي ازسنگ مرمرتاكناراستخروصل مي شود.دربالاي ايوان وسط ،آياتي ازقرآن مجيد(آيه الكرسي)باكاشي كتيبه اي به خط زيباوجودداشته كه درسالهاي اخير،وقوع زلزله وعدم توجه ،بيش از50%اين بناي تاريخي باشكوه عصرقاجاربه صورت نيمه ويران درآمده است .تاسال 1350درقسمت شمالي بناونزديك استخر،سقاخانه اي آجري باروكاري كاشي وجودداشته كه اينك آثاري ازآن باقي نمانده است.ازاين سقاخانه براي برداشت آب آشاميدني استفاده مي شد.

درب منبت كاري زيبايي ازچوب صندل كه دروسط ايوان مياني واقع بوده وبه بقعه بازمي شده ،اكنون ازبيم دستبرددرمحل ديگري نگهداري مي گردد.بالاي درب اين شعركنده كاري شده است:

اين بقعه چون جنت ووين قبه پرنور                                                               ازحضرت سردارمفخم شده معمور

ساختمان بناباآجروگچ مي باشدوگنبدآن دوجداره است .سنگهاي مرمري كه درتزئينات داخلي وپله هاوكناراستخربه كاررفته ،ازكوه چهارخرواردر12كيلومتري مشرق بجنوردتهيه شده است.كاشي كاري هاي بنابه وسيله استادان يزدي واصفهاني مقيم بجنوردانجام گرفته است.(4)

(1-ناصرالدين شاه ،سفرنامه دوم خراسان،ص97

2-اين بناتحت شماره 136-4ثبت تاريخي شده است.

3-مهندس سعيداخوان ،غلامحسين پردل ،منوگرافي بش قارداش بجنورد،دانشگاه ملي سابق.

4-درزمان قاجاريه صنعت كاشي پزي وكاشي كاري درشهربجنوردرواج كاملي داشته واستادان قابلي بوده اند.)

تاريخچه بنا

درسال 1300هجري قمري ودرجريان سفردوم ناصرالدين شاه به بجنورد،«يارمحمدخان سردارمفخم»برنامه شكاري براي شاه تدارك مي بيند،پس ازانجام شكار،جهت استراحت دركنارچشمه بش قارداش اطراق مي نمايند.«حقيقتــاعجب جايي بود.تخته سنگي بودشبيه چشمه علي تهران،اززيرسنگ واطرافش آب صاف خوبي

مي آمدبه قدرسه چهارسنگ .ماهي هم داشت .شش هفت چناركهنه قوي سالخورده هم دراطراف چشمه سايه انداخته بود.گنبدي بودكه تمام خراب شدهبه سهام الدوله حكم شدگنبدتازه اي سرمقبره آنهاازنوبسازد»(1)

پس ازچندسال ناصرالدين شاه ضمن نامه اي ازسرداردرباره پيشرفت كاربقعه سوال مي نمايدوسرداركه مي بيندشاه علاقمندبه بناي بقعه مي باشد،اظهارمي داردساختمان آن شروع ودرآتيه نزديكي به اتمام خواهدرسيد.باترورناصرالدين شاه ،سردارمفخم پس ازانجام تغييراتي دربنا،آن رابه مقبره خوداختصاص مي دهد.

كلنل ييت كه چهارسال پس ازسفردوم ناصرالدين شاه به بجنوردآمده است درسفرنامه خودمي نويسد:

«ازباغ هابه طرف بالاودردره 6ميل پيموديم تابه چشمه اي كه به آن بش قارداش مي گفتندرسيدم ودراينجا،سهام الدوله يك استخربزرگ ايجادكرده بودودركنارآن نيزمشغول ساختن مقبره اي براي خودبود.اومي گفت كه دوست دارددراينجابه خاك سپرده شود.به نظرمي رسيدكه اين بناوقتي تمام شود،ازشكوه خاصي برخوردارباشد.درزيراين گنبد،خودقبركه باسنگ مرمرپوشيده مي شد،قرارمي گرفت .درطرفين آن نيزاطاقهايي براي زندگي درويشـان وهمچنين مسافران قرارداشت.كل اين بناراسايه هاي درختان بلندچناردربرمي گرفت .»(2)

«درپرده نقاشي كه ازساختمان قديم بش قارداش وجودداشته ،ساختمان فاقدگلدسته بوده وگنبدآن شكل ديگري داشته است .»(3)

تغييراتي دربناطي سالهاي 1313تا1315صورت گرفته است .درسال 1336شمسي ،كاشي هاي جديدي كه كاركاشي پزهاي آستان قدس رضوي بوده،جايگزين كاشي هاي قبلي شده است.(4)تاسال 1316كاشي هاي بسيارنفيس وزيبايي كه آياتي ازقرآن مجيد(آيه الكرسي)به طوربرجسته برآنهانوشته شده بود،درديواربقعه قرارداشته است .

   «باني مقبره ،كاشي هاي مذكورراازيك بقعه خرابه ديگري درحدودقصبه جاجرم به نام خواجه مهزياردرآورده ودربقعه خودنصب نموده است .ولي درسال 1316چندنفربه محل رفته وكليه كاشي هاي ديوارداخلي بقعه راكنده ومي برندبعدازچندسال يكي ازافرادخانواده سردارمفخم كاشي هاي مذكوررادرموزه ايران باستان درتهران مي بيندواكنون كاشي هادرموزه ايران باستان ،طبقه دوم ،قسمت شمالي شرقي ،دريكي ازحجره هاقرارداردكه به ديواركارگذاشته شده ودرزيرآن نوشته شده است «ازخانقاهي درنزديكي بجنورد»(5)بعدهاآشكارشدكاشي هاي بقعه كه تعدادآنهاسي وهفت عددبوده به وسيله آقاي مينو،رئيس معارف بجنورد،تحويل نماينده اداره معارف واوقاف خراسان گرديده است.(6)

(1-ناصرالدين شاه .سفرنامه دوم .ص97

2-كلنل ييت ،سفرنامه خراسان وسيستان،ص180

3-مهندس سعيداخوان ،غلامحسين پردلي.

4-اولين كاشيكاربنااهل يزدبوده واستاديوسف شاگردوي دراين سال به تعويض كاشي هااقدام نموده است.

5-مهندس سعيداخوان ،غلامحسين پردلي.

6-سندتوسط مرحوم آقاي محمدجهاني ،آموزگاربازنشسته بجنوردي ارائه گرديده است .)

 

بقعه مربع شكل بوده ،طول هرضلع آن 80/5مترمي باشدوقطرديواره آن 60/2متراست .وسط بقعه سنگ گوري ازمرمريكپارچه به طول 87/1وعرض 90سانتيمتروارتفاع20سانتيمترقرارداردكه برروي آن تاريخ فوت يارمحمدخان شادلوسردارمفخم 1321قمري ديده مي شود.

«سقف ومحل برخوردگوشه هاي اطاق باسقف به وسيله گچ بري هاي بسيارعالي ساخته شده وظرافت خاصي دراين گچبري هابه كاررفته است .ازسقف مقبره چهلچراغ بزرگ مزين به تصويرناصرالدين شاه آويزان بوده كه به سرقت رفته است .(1).

«ازكف زمين تاارتفاع يك ونيم متر،باسنگ مرمرتراشيده شده تزيين گرديده وبالاي سنگ مرمرتمام ديوارهاي چهارطرف ،به عرض نيم مترباگچ معمولي كارشده وبالاي گچ كاري ،نواري ازكاشي هاي دورنگ كه مخصوص حاشيه كاري مي باشد،قراردارد.به طوروضوح درنظراول معلوم مي شودمحلي كه باگچ ،سفيـدشده است بابقيه تزئينات بناهماهنگي ندارد.»(2)چنانكه درقبل گفته شد،كاشي هاي كنده شده ازديواردرحال حاضردرموزه ايران باستان نگهداري مي شود.

شرح حال

درديواره شرقي اطاق ،دوقطعه سنگ مرمر(150*1متر)جاي گرفت كه دريكي ازآنهاشرح حال باني مقبره حك گرديده كه برآن نوشته شده:

                                                    كل شيئي هالك الاوجهه 

درسنه 1245ازعدم بوجودآمده ،بعدازانقضاي پانزده سال مشغول خدمت دولت وملت شدم .چه شبانه روزهادرزيربرف وباران ودرروي سنگ وگل ،محض حفظ بندگان خداوندمنان،به سربردم قريب دوهزارنفراسيـر،ازدست تركمنان وحشي خلاص كردم ودرازاي اين زحمـات ،خداوندعالم درنعمـات خودرا

بررويم بازكرد.ازثروت واعتبـاروعزت وغيره عطافرمــودكه دراداءشكراوعاجزم.درسنه 1320سياحتي كامل در

تمام اروپاكردم .كم ماندازاسراركه مفهوم نشد.ديگرهيچ آمال وآرزويي درعالم ندارم منتظرم كه نداي ماداي ارجعي الي ربك رابشنوم.

پس عدم كردم عدم چون ارغنون                                                             گويدم كه اناليـــــــــــه راجعون

مخفي نمانادكه دراين بقعه احدي ازانبياءياذريه اولياءومعصومين مدفون  نيست .محض مقبره خودتعميرنمودم.يارمحمد              شهرجمادي الاولي سنه1320

 

وبرروي سنگ ديگروقف نامه مقداراراضي وآبي كه براي تعميرونگهداري بقعه اختصاص يافته به شرح زيرنوشته شده است:

                                                                 هوالملك الملك

اين بقعه چون جنت ووين قبه پرنور                                                               ازحضرت سردارمفخم شده معمور

وقف موبدنمودندحضرت مستطاب اجل اكرم ،يارمحمدخان سردارمفخم ايلخاني شادلووفرمانرواي ممالك بجنوردواسترآبادوجرجان واسفراين وجاجرم مدظله درزوج ملك متصرفي خودرا،مع يك قطعه باغ مشجركه مشروب مي شودازآب چشمه،معروف به بش قارداش ،محدوداست به حدوداربعه .جنوبامتصل به ملك ملاحسن واسماعيل خان ،غربا،به رودخانه،شمالابه قلعه امووشرقابه دامنه الي كوه.به اين عماره وبقعه سرداريه كه مدفن خودقرارداده اندوهمه ساله محصول اين ملك وباغ بايدمصارف عمارتي وتعميرات بقعه شود.درزمان حيات

،نظارت آن باخودجناب العظيم اليه مي باشد.بعدازفوت ،توليت آن باارشداولادشان جناب ميردامادالعظام عزيزالله خان سهام الدوله ،اميرتومان دام اجلاله بعدهانسل به نسل ،ارشداولاداين خانواده معظم اليه خواهدبود.

 

(1و2)-مهندس سعيداخوان ،غلامحسين پردلي ،منوگرافي بش قارداش بجنورددانشگاه ملي سابق

واحدي راحق حبه وديناري نيست كه درراه ديگرازمنافع موقوفه مزبوره به مصرف برساند.مخفي نماندكه احدي راحق دفن شدن درميان بقعه وايوان واطراف عمارت نيست الابه اجازه متولي .

                                                                                                            شهرجمادي الاولي سنه1315

بش قارداش امروزه مجموعه اي است تفريحي ،ورزشي ،خدماتي كه آب چشمه آن ازمعروفترين آبهاي معدني خراسان وايران به شمارمي رود.آب چشمه بش قارداش دررديف آبهاي بيكربناته كلسيك وسولفته كلروره سردمي باشدوطبق نظريه دكترمحمدرضاغفوري استاددانشگاه تهران ،مصرف آب بش قارداش داراي اثرات درماني به شرح زيراست:

دردستگاه گوارش دربدي گوارش ودربي حركتي روده هاموثرند.دركبدومجاري صفراوي دربيماريهاي يرقان فاميلي وسردردميگرن وعوارض بيماريهاي كبدي ،بيماريهاي مزمن مجاري صفراوي وسنگهـاي صفراوي اثرات نيكودارند.دردستگاههاي ادراري دربيماريهاي ناشي ازوجودكلي باسيل وسنگهاي گوناگون مجاري ادراري (به مناسبت تغييرphمحيط واثرادرارآورآن )موثرهستند.دربيماريهاي تغذيه اي دربيماري نقرس ودرچاقي ودربيماريهاي آلرژي ناشي ازبدكاركردن ازقبيل آسم وورم مجاري بيني اثرنيكودارند.(1)

باآشكارشدن خواص درماني آب معدني بش قارداش ورفت وآمدبي سابقه مردم ازدورونزديك كشوربه اين مكان ،به جهت استفاده ازآب آشاميدني ،جادارداقداماتي جهت بازپيرايي بناي قديمي آن انجام پذيردوازاين مكان مصفابه عنوان پارك طبيعي وتاريخ استفاده شايسته اي بعمل آيد.

 

1-دكترمحمدرضاغفوري ،شناخت آب معدني وچشمه هاي معدني ايران.

 

برگرفته ازکتاب بجنوردگذرگاه شمالی خراسان -جناب آقای علی اکبرعباسیان وخودم

+ نوشته شده توسط کانون در شنبه شانزدهم مهر 1390 و ساعت 9:59 |


Powered By
BLOGFA.COM